Konie w kulturze polskiej i nie tylko :-)   

 

  • Drewniany koń:
    1. Koń trojański
    2. Latający koń - z Opowieści o hebanowym koniu z Tysiąca i jednej nocy.
    3. Clavileno hiszp., Kołkowiec, magiczny drewniany rumak mogący jakoby unosić się w przestworzach, którego dosiadł Don Kiszot wraz z Sanczo Pansą, aby udać się na spotkanie z olbrzymem Malambruno. Koń się jednak nie ruszył z miejsca i spłonął od zapalonych kłaków przytkniętych mu do ogona; z Don Kiszota, 2, 41, Cervantesa.
    4. Drewniana kobyła - narzędzie kary używane dawn. w niektórych armiach: delikwenta sadzano na ostrej krawędzi jej grzbietu z rusznicą przywiązaną do każdej jego stopy i trzymano w tej bolesnej pozycji przez określony wyrokiem czas.

  • Darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby, łac. noli equi dentes inspicere donati, św. Hieronim w przedmowie do swego łacińskiego Komentarza do Listów do Efezjan (Biblia) przytacza to przysłowie ludowe, tłumacząc niektórym krytykom, że nie powinni szukać błędów w jego rozdawanych bezpłatnie pismach.
  • Jakby go na sto koni wsadził - szczęśliwy, wesół, kontent, rad.
  • Każdy ma swego konika pasję, upodobanie, hobby.
  • Konia z rzędem dać stawić w zakład; gołosłowne echo dawnych magnackich, wielkopańskich gestów.
  • Pożarty przez konie, łac. praeda caballorum, zrujnowany przez koszty utrzymywania stajni, stadniny; z Satyry, 11, 193, Juwenala.
  • Sejański koń, z Geliusza, 3, 9, 6, przen. coś, co przynosi pecha. Wg tradycji Gnaeus Seius miał konia argiwskiego z rasy Diomeda, gniadosza niezwykłej urody, który jednak przynosił nieszczęście swoim właścicielom. Kolejny z nich, Korneliusz Dolabella, który kupił go za 100 000 sestercji, został zabity w Syrii w czasie wojny domowej. Następny, Kajus Kasjusz, po klęsce republikanów pod Filippi w 42 p.n.e. na własną prośbę został zabity przez swego wyzwoleńca. Ostatni, Marek Antoniusz, po bitwie pod Akcjum w 31 p.n.e. odebrał sobie życie, zabijając jednak przedtem pechowego konia.
  • Konie króla Francji mieszkają lepiej ode mnie, fr. Les chevaux du roi de France sont mieux loges que moi, słowa Ernesta Augusta, elektora Hanoweru, 1629 98, na widok stajni Ludwika XIV w Wersalu.
  • Konie słuchają retoryki - przysł., stoją o głodzie.
  • Koń turek, chłop Mazurek, czapka magierka, szabla węgierka - przysł., rzeczy najlepsze.
  • Koń ma cztery nogi, a potknie się, łac. errat interdum quadrupes, a cóż dopiero człowiek!
  • Koń i końskość - Antystenes z Aten (Platonie, widzę zawsze konia...).
  • Koń jaki jest, każdy widzi - definicja hasła Koń w Nowych Atenach (1746) ks. Benedykta Chmielowskiego (rozdz. Nowy Zwierzyniec...).
  • Końskie szerokości, ang. horse latitudes, region ciszy między 30° i 35° szer. płn. nazwany tak może dlatego, że żaglowce wiozące konie do Indii Zach. a. Ameryki musiały część ładunku wrzucać do morza, aby ulżyć statkowi zaskoczonemu przez ciszę morską.
  • Koń Pana Jezusa - eufemistyczne określenie osła, tj. głupca. Aluzja do triumfalnego wjazdu Jezusa do Jerozolimy na oślicy (por. Biblia, Ew. wg Mat., 21, 1 11) i związanej z tym wydarzeniem, pop. w śrdw. i aż do końca XVIII w., procesji w Niedzielę Palmową, kiedy w pochodzie wokół kościoła jechał na osiołku człowiek przebrany za Jezusa (później używano figury z drewna).


    Konie w sztuce

  • Konie z Marly - słynna para koni numidyjskich wyrzeźbiona przez Guillaume Coustou Starszego dla pałacu (dworu) w Marly (zob.); dziś w Paryżu na Placu Zgody u wejścia do Champs Elysees.
  • Konie z Bazyliki św. Marka w Wenecji - czwórka złoconych rumaków z brązu nad portalem katedry, prawdop. z IV w. p.n.e., wywiezionych z wyspy Chios do Konstantynopola na rozkaz cesarza bizant. Teodozjusza; zabrane w 1204 do Wenecji przez dożów weneckich w czasie IV krucjaty, w 1797 przewiezione na rozkaz generała Bonapartego (por. Popioły, 1, 12, Żeromskiego) do Tuilerii w Paryżu, w czasie powrotnej podróży morskiej utopione, potem wyratowane, podczas I wojny świat. wywiezione do Rzymu, w czasie II wojny ukryte w klasztorze w Praglia koło Padwy. Obecnie nad portalem bazyliki znajdują się kopie antycznych koni, zaś oryginały pozostają w kościelnym muzeum, Museo Marciano.
  • Koń biały, czerwony, wrony i płowy (Czterej jeźdźcy Apokalipsy).
  • Koń jako godło, emblemat, atrybut. W sztuce chrześc. przedstawiać miał odwagę i hojność; jest atrybutem św. Marcina, Maurycego, Jerzego i Wiktora, którzy wyobrażani są na koniu; jego wizerunki w katakumbach symbolizować miały prawdop. krótkotrwałość życia doczesnego.
  • Koń trojański - mit. gr. ogromny drewniany koń z ukrytymi wewnątrz wojownikami, pozostawiony pod Troją w 10. roku wojny przez Greków, którego Trojanie wprowadzili do miasta, co stało się powodem ich klęski; przen. zdobycz przynosząca zgubę; złowrogi, niebezpieczny podarunek.
  • Czymkolwiek to jest, lękam się Danaów (Greków), nawet gdy składają dary, łac. quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentes z Eneidy, 2, 49, Wergiliusza; ostrzeżenie Laokoona na widok konia drewnianego przed murami Troi; por. Odyseja, 8, 493, Homera.
  • Koń trojański rzymskie malowidło ścienne z Domu Livii w Pompei, Rzym, Palatyn.
  • Piętnaście zalet dobrego konia. Wg Wynkyna de Worde, ang. drukarza, pomocnika Caxtona, dobry koń winien mieć 3 cechy mężczyzny, 3 kobiety, 3 lisa, 3 zająca i 3 osła (1496). Mężczyzny: śmiałość, dumę, wytrzymałość. Kobiety: piękną pierś, piękne włosy, ustępliwość. Lisa: piękny ogon, krótkie uszy, dobry chód. Zająca: wielkie oko, suchą głowę, szybki bieg. Osła: duży podbródek, płaskie i wysokie kopyta.


     Konie sławne w mitach i historii:

  • Akwilin (orli) - ogier Rajmunda z Tolozy, wyhodowany nad brzegami Tagu; z Jeruzalem wyzwolonej, 7, 89, Tassa.
  • Al Borak, Al Burak, (arab., błyskawica) mlecznobiała klacz Mahometa o orlich skrzydłach i ludzkim obliczu, która zawiozła proroka z ziemi prosto do siódmego nieba.
  • Alfana (klacz) - klacz Gradassa z Orlanda szalonego Ariosta.
  • Arejon (wojenny) mit. gr. cudowny koń Heraklesa zrodzony przez Posejdona przez uderzenie trójzębem o ziemię (a. z Demeter jako klaczy). Mówił ludzkim głosem i biegł niebywale prędko; podarowany Adrastowi (zob.) uratował mu życie w nieudanej wyprawie przeciw Tebom.
  • Babieka, Bawieka, koń Cyda (zob.). Gdy młody Rodrygo miał sobie wybrać konia, pominął najszlachetniejsze wierzchowce i wybrał niepozornego źrebca. Ojciec chrzestny nazwał wtedy chłopca Babieca (hiszp., prostaczek), a Rodrygo przeniósł to imię na konia. Ten przeżył swego pana o dwa i pół roku, ale nie pozwolił się dosiąść nikomu innemu. Pogrzebano go przed wrotami klasztoru w Walencji, a na tym miejscu zasadzono dwa wiązy.
  • Balios (gr., srokaty) mit. gr. jeden z cudownych koni podarowanych Peleuszowi przez Posejdona; należał później do Achillesa. Ojcem Baliosa, podobnie jak Ksantosa, był wiatr zachodni, Zefir, a matką harpia Podarge.
  • Biały Surrey - ulubiony koń Ryszarda III, króla Anglii.
  • Brigliadoro (wym. briliadoro) (wł., złota uzda) słynny koń Orlanda, ustępujący tylko Bajardowi w szybkości i czarodziejskich właściwościach.
  • Bucefał - żart. koń pod wierzch, zwłaszcza ognisty, krewki, narowisty; rumak. Gr. Boukephalos, dosł. Bykogłowy; ulubiony ogier tesalski Aleksandra Macedońskiego. Bucefała przyprowadzono Filipowi Macedońskiemu, ojcu Aleksandra, Filip jednak nie chciał go nabyć z powodu jego nieokiełznania i dzikości. Jednak Aleksander, ku zdumieniu i przerażeniu obecnych, dosiadł Bucefała i pogalopował na nim tam i z powrotem, jak na dobrze ułożonym koniu. Wtedy Filip powiedział: Synu, szukaj sobie równego ci królestwa, bo Macedonia dla ciebie za ciasna. (Plutarch, Aleksander Wielki, 6).
  • Celer (łac., szybki) koń cesarza rz. Lucjusza Werusa; karmiony migdałami i rodzynkami, przykrywany królewską purpurą, mieszkał w pałacu cesarza.
  • Copenhagen - koń Wellingtona w bitwie pod Waterloo; por. niżej Marengo.                                 
  • Ferant dEspagne (st.-fr., rumak z Hiszpanii) siwek Olivera, jednego z paladynów Karola Wielkiego.
  • Grani (szary) - bajecznie szybki rumak Zygfryda z st.-germ. sagi Pieśń o Nibelungach (zob. Nibelung). W operze Wagnera Zmierzch bogów służy Brunhildzie.
  • Gringolet - koń Gawaina
  • Haizum - koń archanioła Gabriela (wg muzułmanów).
  • Hippokampos mit. gr. jeden z koni Posejdona; miał tylko dwie przednie nogi, a tylna połowa ciała była ogonem smoka a. ryby.
  • Hrimfaksi mit. skand. rumak Nocy; piana spadająca mu z pyska pokrywa ziemię rosą.
  • Jasiek i Pikador - najbardziej wsławione konie w zawodach jeździeckich w Polsce w okresie międzywojennym pod rotmistrzem Adamem Królikiewiczem.
  • Kasztanka - klacz marszałka Józefa Piłsudskiego.
  • Koń Gonnelli, nadwornego błazna księcia Ferrary, słynął z przeraźliwej chudości, składał się tylko ze skóry i kości (łac. Osso atque pellis totus erat; z Plauta).
  • Ksantos (gr., żółty) mit. gr. jeden z cudownych koni Achillesa. Wg Iliady, 19, Homera, gdy pan jego uczynił mu wyrzut, że pozostawił Patrokla martwego na polu bitwy, Ksantos obrócił głowę i powiedział Achillesowi, że sam wkrótce umrze, nie z winy swego konia, ale z wyroku nieubłaganego przeznaczenia (por. Osioł: Oślica Balaama.). Ksantos jest u Homera również nazwą rzeki Skamander i miasta na jej wybrzeżu.
  • Lamri (skoczna) - klacz króla Artura.
  • Marengo - biały ogier Napoleona I w bitwie pod Waterloo.
  • Marokko - koń przyuczony do wykonywania różnych cudownych sztuk przez niejakiego Banksa pod koniec panowania królowej Elżbiety I. Powiadano, że jednym z jego wyczynów miało być wdrapanie się na wieżę kościoła św. Pawła. Wg współczesnej anegdoty pewien terminator wzywał swego majstra, aby wyszedł na ulicę i zobaczył to dziwo; a majster na to: Odczep się, głupcze, po cóż mi oglądać konia na szczycie, kiedy mogę zobaczyć tylu osłów na dole! Kiedy Banks udał się w 1601 do Paryża, uwięziono go podejrzewając, że sztuki Marokka są dziełem czarnej magii.
  • Pałasz - jasnopłowy koń króla Jana III Sobieskiego, któremu uratował życie pod Parkanami i pod którym chodził w czasie odsieczy wiedeńskiej.
  • Phrenikos (gr., rozumny), Frenikos, który zwyciężył w wyścigu na 73. Olimpiadzie, koń Hierona z Syrakuz.
  • Rabican - koń Karola Wielkiego.
  • Reksz - rumak Rustama
  • Roan Barbary (ang., deresz berberyjski) - ulubiony koń Ryszarda II, króla ang.
  • Rosabelle - ulubiony wierzchowiec Marii Stuart.
  • Sleipnir mit. germ. szary ośmionogi rumak Odyna, galopujący z równą łatwością po lądzie i po morzu, symbol wiatru, mogącego dąć z ośmiu stron świata.
  • Szibdiz wiatronogi Bucefał perski, wierzchowiec władcy irańskiego Chusrawa (Chosroesa) II Parwiza.
  • Tachebrune - koń Ogiera Duńczyka.
  • Turnian cisawy, łysy koń króla Stefana Batorego.
  • Vegliantino (wł., strażniczek) słynny ogier Orlanda; we fr. romansie Veillantif ogier Rolanda.
  • Woida - cisawy koń króla Stefana Batorego.


    Koń w literaturze:

    Autor: Vook

    Dla Roli, która posiadła moją duszę.

     

    "Friendly Game"

    Zaczęło się niewinnie. Pojadę na oklep.
    Jest wysoka. Wyskoczę z rozbiegu.
    Tupanie ją płoszy. "Nie bój się, to nie boli".
    Ucieka na koniec wybiegu.

    Ucieka spłoszona, nawet za nią nie gonię.
    Zacząłem o wiele za blisko.
    Moje dzikie swawole stają się nieciekawe
    dopiero na końcu pastwiska.

    Kuli uszy w ucieczce, staje tyłem zgniewana
    lub odchodzi ode mnie niechetna
    Gram w podchody, w "nie widzę", w zakosy, w "odchodzę"
    albo w ,,jesteś mi obojętna''

    I zdziwiona znajduje moją rękę w swej grzywie
    i z wdzięcznością przyjmuje pieszczotę.
    Znów szaleństwa, podskoki, biegam w koło i staję,
    znów podchodzę i głaszczę w nagrodę.

    Zwykły przysiad ją płoszy. Czyżby zmiana na gorsze?
    Uspokajam, nagradzam, już stoi.
    Twardym krokiem podchodzę - niespodzianka, nagroda.
    Już się moich podskoków nie boi.

    A rano na padok. Podchodzi i wita
    Wtula nos w mój policzek i mówi
    "Podrap mnie pod kantarem. Proszę, przecież rozumiesz"
    A ja jej nie potrafię odmówić.

    Kilka godzin spędzamy na nauce o sobie.
    Wiem, co lubi, wiem kiedy się złości.
    Załagadzam konflikty, "Nie kop innych, nie musisz,
    one wiedzą, kto tutaj rządzi"

    Mam wyjechać. Bezduszność, nieufność, egoizm.
    Przyjechała rodzina ze Stanów.
    "Obcy człowiek? Nieznany? Niesłychane! Ma odejść!
    Ja chcę tylko mieć dużo spokoju..."

    Staję w boksie. Podchodzi. "Witaj druhu, coś złego?
    Coś się stało? Co cię tak smuci?"
    Parelli nie pisał jak głęboko się zmienia
    nie psychika koni, lecz ludzi.

    Gdy przez łzy czuję jedno. Ona włada mą duszą,
    a to stado jest jak rodzina.
    Wpadłem w sidła. Przyjęty. Jeden z nich. Członek stada.
    A ona, wiodąca, jedyna...

    To nie sztuczka, oszustwo, udawanie czy teatr.
    Moje serce należy do stada.
    A myślałem, że proste, "Friendly Game", praca z koniem,
    że to tylko niewinna zabawa.


  • Jakżeż mię serce bolało, gdym patrzał
    W dzień koronacji w Londynie, jak jechał
    Bolingbroke na twym arabskim dereszu,
    Na tym, któregoś dosiadał tak często!
    W. Szekspir, Ryszard II, 5, 5; Pachołek do Ryszarda II; tł. L. Ulrich.

  • Konia! konia! moje królestwo za konia!, ang. A horse! a horse! my kingdom for a horse!, z Ryszarda III, 5, 4, Szekspira.

  • Długie i krągłe krzyże, postać nieprzerosła,
    Szyja z wypukłych piersi w giętki łuk wyniosła,
    Ostre ucho, niewielka głowa, pełne oko,
    Czoło niewąskie, nozdrza rozwarte szeroko,
    Suche kolano, krótka, lecz gładka pęcina,
    Noga, co się w odstępie ni plącze, ni zgina,
    Płaskie kopyto, miękka i rozpierzchła grzywa,
    Odległy ogon, który cienki włos okrywa,
    Sierść powabna połyskiem, a której pokrycie
    Zdradza i każdą żyłę, i każde krwi bicie,
    Są cechą nadobnego i dzielnego konia.
    K. Koźmian, Ziemiaństwo polskie, 2, 645 55 (1839).

  • Nie ufajcie koniowi, Trojanie!, łac. equo ne credite, Teucri! z Eneidy, 2, 48, Wergiliusza.
  • Napisał wielki jenerał Żomini,
    Że koń, nie człowiek, dobrą jazdę czyni.
    A. Mickiewicz, Dziady, cz. III, Ustęp, Przegląd wojska, 79 80.

  • Częściej koń w twardej krydze chodzić nauczony
    Jeźdźca zmiata, a w biegu munsztuk pozwolony
    Łatwiej utrzyma niźli wodze mocno jęte;
    Prożno wędzidło wściąga już raz na kieł wzięte.
    Sz. Szymonowic, Lutnia rokoszańska, 151 54.

  • Z czeskiego: rytir - rycerz, od niemieckiego: Ritter - jeździec; również w jęz. romańskich nazwa rycerstwa wykazuje związek ze służbą na koniu; średniow.-łac. cuballari, francuskie chevaliers, włoskie cavalieri, hiszpańskie cabaleros, od łac. caballus koń; szkapa.

    Całość za Wielkim Słownikiem Władysława Kopalińskiego

  • Konie policyjne - pojawiły się również i w Polsce, na wzór koni policyjnych ze Stanów Zjednoczonych, Kanady czy Wielkiej Brytanii. Warunki w polskiej policji są zróżnicowane - i tak też, zależnie od danej jednostki, traktowane są konie. Na pewno daleko nam do poziomu innych krajów - w USA, aby zostać "konnym policjantem", trzeba ukończyć kurs PNH. Konie, aby pracować w policji, czy też - jak dzieje się to w Polsce - w straży miejskiej - powinny być odczulane na wszelkie bodźce, aby później nie było problemów z tzw. "dzielnością" konia w sytuacjach  potencjalnie dla niego stresujących.

Supplied by FreeFoto.com